Close

Not a member yet? Register now and get started.

lock and key

Sign in to your account.

Account Login

Forgot your password?

Maviyemiş Yetiştiriciliği

BOTANİK VE BİTKİSEL ÖZELLİKLERİ
-       Öncelikle Likapa bitkisinin bitkiler alemi içindeki yerini tam olarak tespit etmekte fayda olduğu kanaatindeyim. Çünkü toplumsal, siyasal, kültürel alanlardaki birçok kavramda olduğu gibi bir botanikçi olarak Likapa kelimesinin anlam ve kapsam olarak kullanılması hususunda da çok yaygın yanlışların olduğunu görmekteyim.

-       Likapa, bitkiler aleminin, İki çenekli sınıfının, Ericales takımna ait Fundagiller (Ericaceae) ailesinin, Yaban mersini cinsi (Vaccinium L.) içerisinde yer alan ve kültüre alınmamış türlerine (Vaccinium myrtillus L., Vaccinium arctostaphylos L., Vaccinium uliginosum L., Vaccinium vitis–idea L.), Rize ilindeki halkımızın verdiği isimdir. Buna karşın aynı bitkiler; halkımız tarafından Trabzon’da Ligarba, Lifos veya Trabzon Üzümü, Rize Pazar ilçesinde Kaskanaka, Rize Ardeşen İlçesinde Çera (Çela), Artvin’de Morsivit veya Mahabak, Giresun’da Çalı Çiçeği, diğer bölgelerde ise Ayı Üzümü, Çay Üzümü veya Çoban Üzümü olarak bilinmektedir. Yine İngilizcede Blueberry olarak adlandırılan (Vaccinium corymbosum) ve günümüzde kültürü yapılarak ticari ürün olarak satılan maviyemiş bitkisi, turna yemişi olarak bilinen Vaccinium oxycoccus türü de Vaccinum L. cinsinde yer alan bir yaban mersini çeşididir.

-       Kısaca Yaban mersini bir üst ad olup Vaccinium L. cinsindeki bütün türleri içerir. Maviyemiş ticareti yapılan Vaccinium corymbosum türünün adıdır. Likapa ise kültüre alınmamış yukarıdaki 4 türün Rize ilindeki adıdır.

-       Ülkemizde Likapa türleri özellikle Karadeniz bölgesinin, asidik topraklarında ve nemli iklim hakim olduğu yerlerde, 100 metre yükseklikten başlayıp 2700 (Verçenik Yaylası-Tatos Gölleri arsı) metre yüksekliklere kadar yayılış gösterir. Her ne kadar ülkemizde henüz alandan toplanamamıştır.

-       TÜBİVES verilerine göre Likapa olarak adlandırılan 4 bitki türünün Türkiye’de yayılış gösterdiği belirtilmesine karşın  Vaccinium vitis–idea L. türü alandan toplanamamış olup diğer üçünün yayılışı aşağıda gösterilmiştir.

1
Vaccinium uliginosum L
2
Vaccinium uliginosum L
3
Vaccinium arctostaphylos L.

-       Vaccinium türleri Dünya’nın birçok bölgesinde yaygın bir şekilde yetiştirilmektedir. Ekonomik olarak kültürü yapılan en önemli tür Maviyemiş (Vaccinium corymbosum)’dur.

-       Maviyemiş özellikle 1906 yılında Amerika’da başlatılan ıslah çalışmaları sonucunda doğadaki yabani formlarına göre kültüre alınan çeşitlerinin bir takım özellikleri bakımından (meyve iriliği, tadı, olgunluğu v.s) daha  üstün niteliklere sahip olduğu görülmüştür.

5

-          Ocak şeklinde bir görünüme sahip olan maviyemiş bitkisinde toprak üstü organlarını, dip kısımdan çıkan yeni sürgünler, odunlu çalı formundaki sürgünler ile 1 yaşlı sürgünler üzerinden çıkan yeni yeşil yan sürgünler oluşturmaktadır.

-                      Maviyemiş sürgünlerinin 10-20 yıl ömrü olmakla birlikte, 5-7 yıl sonra bu sürgünlerin budanarak çıkarılması gerekir.

-                      Yüksek boylu çalı formundaki maviyemişler 120-300 cm boylanabilir. Alçak boylu çalı formundaki maviyemişler 90 cm boylanabilirken, yarı-yüksek boylu çalı formundaki maviyemişler çeşitleri bu iki grup arasında büyüme göstermektedir.

-                      Tavşangözü likapaları ise daha uzun sürgünlere sahip olup kuvvetli gelişme göstermekte ve 610 cm boy yapabilmektedirler.

-          KÖK SİSTEMİ:

-                      Yüksek boylu çalı formundaki maviyemişlerin kökleri ince olup, kök kılları olmayan lifli kök yapısına sahiptir. Kökler bitkinin tabanından itibaren 180 cm’ye kadar yayılabilmekte, nadiren 90 cm derine inmektedir. Alçak boylu çalı formundaki maviyemişlerin köklerinde de kök kılı yoktur. Çok ince ve lif (iplik) gibi olan kökleri vardır. Dolayısıyla alçak boylu çalı formundaki maviyemişler yayılıcı form gösterirler. Zamanla bitkiler birbirine eklenerek tek bir gövdeye sahipmiş gibi büyüme meydana gelebilir.

TOMURCUKLAR VE ÇİÇEKLER

-                      Maviyemişlerde meyve gözleri yaz sonları ile sonbahar aylarında oluşmaktadır. Tomurcuk gelişimi sürgün ucundan aşağıya doğru meydana gelmektedir. Çiçek tomurcuklarının sayısı iklime bağlı olduğu kadar sürgün gelişme kuvvetine yani çapına da bağlıdır.

MEYVE GELİŞİMİ

Maviyemişlerde meyve iriliği, sürgün çapına ve çekirdek sayısına bağlıdır. Kalın sürgünler daha iri meyve verebilirken döllenme sonucunda meyvede meydana gelen çekirdek sayısının fazlalığı da iri meyve ile sonuçlanır. Bu arada karşılıklı tozlanma da meyve iriliğini artırıcı yönde etkin rol oynamaktadır.

 

MAVİYEMİŞİN ÜRETİMİ, ALANI VE YETİŞTİRİCİLİK

Maviyemiş Üretim Alanları 2012 Yılı (FAO 2013, Dünya Tarım Örgütü Verileri)

6

Maviyemiş Üretim Değerleri 2012 Yılı (ton) (FAO 2013, Dünya Tarım Örgütü Verileri)

7

Dünya maviyemiş ortalama verim değeri 439,7 kg/da olup, Meksika (1054,1 kg/da), Romanya (879,9 kg/da) ve Özbekistan (818,2 kg/da)  ilk sıralarda yer alırken, ABD’de verim 675,8 kg/da düzeyinde kalmıştır.

1980’li yıllardan itibaren maviyemiş üretimi gerek ABD’de ve gerekse Kanada’da hızlı bir artış göstermiştir.

8

Dünya maviyemiş üretimi 1961 yılında 26.091 ton iken, son 50 yılda 14 kata yakın üretim artışı gerçekleşmiştir. Günümüzde ise ABD 110.000 dekar alanda 300.000 ton ürün üretilerek yaklaşık 1 milyar dolarlık bir pazar mevcuttur.

Rize ili Çay yetiştiriciliği açısından Türkiye çay alanlarının % 65,6’sını oluşturmaktadır. Üretimin % 75,4’e sahip olan Rize ili ülkemizde 1. sırada yer alırken, bu üretimden toplam gelir olarak 1.036.666.400 TL gelir elde edilmiştir.  Maviyemiş yetiştiriciliğinde ise Türkiye maviyemiş alanlarının % 35’sine ve üretimin % 40’ını gerçekleştirip ülkemizde 1. sırada yer alırken, bu üretimden toplam gelir olarak 300.000 TL elde edilmiştir. Bu durum çaya maviyemişin alternatif bir üründen daha çok ek gelir getirici bir ürün olabileceğini göstermektedir.

Maviyemiş Alanları ve Üretimi (2012 yılı)

İl

Üretim (ton)

Alan (da)

Rize

20

80

Trabzon

10

50

Giresun

10

50

Artvin

10

40

TÜRKİYE

50

220

 

BAHÇE TESİSİ VE BAKIM İŞLERİ

Fidan Üretimi

Çelikle ve doku kültürüyle yapılmakta olup, aşıyla ilgili çalışmalarda yürütülmektedir.

Yer Seçimi:

Maviyemiş tarımı için en uygun alanlar, tam güneş alan veya biraz gölge olan, güney yöneye bakan ve hafif meyilli olan alanlardır. Ayrıca su drenajı ile hava akımının da nispeten iyi olması gerekir. Ayrıca maviyemiş çiçeklerinin soğuklara dayanımının diğer birçok üzümsü meyveden daha yüksek olduğu da unutulmamalıdır. Bu açıdan kuzey-batıya bakan alanlar da yetiştiricilik için uygundur. Genel bir ifade ile yabani maviyemişlerin, orman güllerinin, defne, kızıl ağaç ve çamın karışık olarak yetiştiği alanlar maviyemiş yetiştiriciliği için uygundur.

Arazi Hazırlığı

Drenajı artırmak için arazi işlenir. Toprak organik maddesini artırmak için yüzey örtücü bitkiler ekilir ve toprak işleme ile birlikte toprağa karıştırılır.  Ahır gübresi verilir. Gerekli ise toprakta pH ayarlaması yapılır. Bu amaçla toprak tipine ve toprak pH’sına göre gerekli olan kükürt miktarı hesaplanarak dikimden en az 6 ay önce toprağa verilir.

Arazi hazırlığı için öncelikle 2-2,5 m aralıklarla setler oluşturulmakta setlere 1-1,5 m aralıklarla fidanlar dikilmektedir. Buna göre de 1 dekar alana 300 ile 400 adet fidan dikilebilmektedir. Ancak bu durum bahçe tesis maliyetini artıran bir unsurdur. Bahçe tesis maliyetinin günümüzde % 80’e yakınını fidan maliyetleri (15-25 TL / fidan) oluşturmakta ve üreticilerin geniş alanlarda yeni bahçe tesisini bu durum sınırlamaktadır.

Çeşit seçimi

Çeşit seçimi ile ilgili yapılan araştırmalarda ABD’de birçok çeşit geliştirilmiş olup, Merkezimiz tarafından yürütülen adaptasyon çalışmalarında Northland ve Spartan çeşitleri ön plana çıkmıştır. Halen, yeni, geliştirilen çeşitlerle adaptasyon çalışmaları devam ederken, yeni çeşit geliştirme ile ilgili araştırmalar da yürütülmektedir.

Ülkemizde maviyemiş çeşitleri ile ilgili adaptasyon çalışmaları 2000’li yıllardan itibaren ağırlık kazanmıştır. Ancak, yeni geliştirilen çeşitlerin düşük soğuklama isteyenlerinin sahil şeridine yakın alanlarda ve yüksek soğuklama isteyen çeşitlerin ise daha yüksek rakımlı yerlerde tercih edilmesi daha uygundur.

Budama:

Maviyemiş ocağındaki sürgünlerin yaşları arasında bir denge kurmak için yaşlı ve genç sürgünlerde her yıl belli oranda azaltma (çıkarma) şeklinde yenileme budaması yapılır. Ayrıca, zayıf ve hastalıklı sürgünler budama ile uzaklaştırılır, verimden düşen yaşlı sürgünlerin bir kısmı çıkarılır, gölgelemeden dolayı diğer sürgünlerin gelişimini engelleyen genç sürgünlerde aralama budaması yapılır ve bitkinin taç kısmında yer alan dalların yoğunluğu ayrıntılı budama ile azaltılır.   Aynı yaş grubuna giren aynı sayıdaki 15-20 sürgün bırakılarak bitkide sürgün-meyve oranı dengelenmelidir.

MAVİYEMİŞİN BESİN İÇERİĞİ VE KULLANIMI:

“Maviyemişin de içinde bulunduğu üzümsü meyveler, yüksek antioksidatif aktivitelerinden dolayı en değerli meyve grupları arasında yer almaktadır. Dünyada yaygın olarak yetiştirilen ve kültür çeşitlerini içeren Vaccinium corymbosum L. türü önemli fitokimyasalların kaynağını oluşturmaktadır. Yüksek düzeyde antioksidan ve antikanserojen etkileri yanında meyveleri Potasyum ve C vitaminince de zengindir.

Taze ve kuru meyve olarak tüketilebileceği gibi kurutulmuş olan meyveleri toz haline getirildikten sonra şeker hastaları için tatlandırıcı olarak da kullanılmaktadır. Taze olarak meyve suyu sanayinde; kuru olarak da herbal çay yapımında değerlendirilmektedir. Ayrıca puding, meyveli kek ve ekmek yapımında, süt ve süt ürünleri teknolojisinde kullanılabilmektedir. Taze meyvelerinden reçel, marmelat, konserve ve şarap yapılabilmektedir. Meyveleri, dondurularak muhafaza edilebilmekte ve mevsimi dışında bu meyvelerinden yararlanılabilmektedir. Bununla birlikte, gıdaların dışında cilt temizleme kremi, cilt temizleme sabunu gibi pek çok üründe kullanılarak kozmetik sanayinde değerlendirilebilmektedir.

Maviyemiş meyvelerinin bağırsak metabolizmasını düzenleyen lifli özelliği vardır. Lif oranının yüksek ve antioksidanlardan zengin olması nedeniyle taze olarak yenildiğinde özellikle LDL kolesterol seviyesini düşürücü etkiye sahiptir. Meyvelerinin içinde bulunan insülin benzeri maddeler kan şekerini düşürmektedir. Araştırmalara göre düzenli olarak taze maviyemiş meyvesi tüketenlerde kan şekeri dengelenmektedir.

Maviyemiş antioksidanları ve bunların sinir sistemi ve beyin sağlığı için potansiyel yararları üzerine yıllardır yapılan araştırmalardan sonra, bu bitkinin meyvelerinin hafızayı geliştirdiği ve yaşlanmayı geciktirdiğine dair yeni kanıtlara ulaşılmıştır.

Maviyemiş bitkisinin sadece meyveleri değil, aynı zamanda yaprakları, çiçekleri ve hatta kökleri de çeşitli şekillerde değerlendirilmektedir. Maviyemiş yapraklarının kimyasal özellikleri ve antioksidan aktiviteleri çeşitlere bağlı olarak değişiklik gösterebilmektedir. İki popüler V. corymbosum L. çeşidi olan Bluecrop ve Northland çeşitleri üzerine Polanya’da yapılan bir çalışmada, Antosiyanin ve Flavonoidler bakımından Bluecrop çeşidinin üstünlüğü dikkat çekerken; Fenolik Asitler, Taninler ve Esansiyel Yağlar ile Total Şeker ve Indirgen Şeker bakımından ise Northland çeşidi daha üstün bulunmuş; her iki çeşidin

yapraklarında da yüksek oranda antioksidan aktivite saptanmıştır.

Bununla birlikte, V. corymbosum L. türünün yapraklarından elde edilen extrakların da önemli bir antibakteriyel aktiviteye sahip olduğu ve bu extrakların antibiyotiğe direnç gösteren bakterilerle mücadelede alternatif tedavi amaçlı kullanılabileceği ve hastalıklarla ilgili çeşitli serbest radikallerin önlenmesine yardım edebileceği ortaya konulmuştur.

Son yıllarda yürütülen bazı çalışmalar sonucunda elde edilen bulgular, Maviyemiş alımının kolon kanseri riskini azaltabileceği, Maviyemiş extraktlarının ise “Alzheimer Hastalığı” gibi yaygın olarak görülen nöronal ve bilişsel fonksiyonda yaşa bağlı ortaya çıkan bir takım rahatsızlıkları iyileştirilebileceği yönünde sonuçlar ortaya koymaktadır.” şeklinde ifade etti.